Englishहिन्दीसंस्कृतम्ગુજરાતીதமிழ்తెలుగుবাংলাमराठीಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆਪੰਜਾਬੀالعربيةDeutschEspañolFrançaisItaliano日本語한국어PortuguêsРусский中文
Chapter 13 of 18

ਕਸ਼ੇਤਰ ਕਸ਼ੇਤਰਗਯ ਵਿਭਾਗ ਯੋਗ

क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः

The Yoga of the Field and the Knower of the Field

34 verses
1
अर्जुन उवाच
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁ
2
श्री भगवानुवाचइदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभ…
ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਰੀਰ 'ਕੁੱਖ' (ਖੇਤ) ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰ
3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भा…
ਹੇ ਭਾਰਤ
4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत्…
ਸੋ ਖੇਤਰ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਕੀ ਸ
5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्।ब्रह…
ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਋ਸੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਤਰਕਸੰਗਤ ਅਤੇ ਨਿ
6
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च।इन्द्रिय…
ਮਹਾਭੂਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਵਿਕਾਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ; ਦਸ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਇੱਕ ਮਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ।
7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः।एत…
ਇੱਛਾ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ, ਖੁਸ਼ੀ, ਦੁੱਖ, ਸਰੀਰ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਧੀਰਜ—ਇਹ ਸਭ ਬਦਲਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ
8
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।आचार…
ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਦੰਭ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਿੱਧਾਪਣ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਯੰ
9
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च।जन्ममृत्…
ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬੇਮੋਹਤਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਅਭਾਵ; ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁੱਢਾਪਾ, ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ਾਂ
10
असक्ितरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु।नित्यं च स…
ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀ ਬਿਨਾਂ ਆਸਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤੀ ਦੇ, ਇੱਛਿਤ ਅਤੇ ਅਨਿੱਛਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਮਨ ਦੀ ਸਮਤਾ
11
मयि चानन्ययोगेन भक्ितरव्यभिचारिणी।विविक्तदेशस…
ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤਿ ਅਨਨਯ ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਵਿਚਲ ਭਗਤੀ, ਅਕੇਲੇ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਨਾਪਸੰਦਗੀ।
12
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्…
ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਜੋ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਹੈ।
13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्न…
ਮੈਂ ਉਸ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਤੱਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ
14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्।सर्वत…
ਉਹ ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਸਭ ਥਾਂ ਹਨ, ਸਭ ਥਾਂ ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਹਨ, ਸਭ ਥਾਂ ਕੰਨ ਹਨ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਘੇ
15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।अ…
ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ; ਬਿਨਾਂ ਲਗਾਵ ਦੇ, ਸਭ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ
16
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।सूक्ष्मत्वात्तद…
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ, ਹਲਣ-ਸਲਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਹਨ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਗਿਆਤ ਹੈ,
17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्।भूतभर्त…
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨ
18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते।ज्ञानं …
ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਅੰਧੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਜਾਣਨਯੋਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾ
19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।…
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜੇਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ
20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि।विकारा…
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁੱਖ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਅਨਾਦੀ (ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਾਲੇ) ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤ
21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते।पुरुष…
ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਭੋਗਣਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुण…
ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੋਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਉਸਦੇ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ
23
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।परम…
ਇਹ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਾਖੀ, ਅਨੁਮਤੀ, ਪਾਲਣਹਾਰ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਂਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ
24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह।सर्वथा…
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਭੀ ਮੁ
25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।अन्…
ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਾੰਖਯ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਨਾਲ।
26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते।त…
ਹੋਰ ਲੋਕ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਭਰੋਸਾ
27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।क…
ਹੇ ਭਰਤ-ਵੰਸ਼ੀ ਸਰਬੋਤਮ
28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।विनश्…
ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਵਰ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਸ਼ਵਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ
29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।न हिनस्…
ਜੋ ਸਭ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹ
30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।यः पश…
ਜੋ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਕਰਤਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।
31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति।तत एव च विस्ता…
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਹ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਬ
32
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः।शरीरस…
ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ
33
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।सर्वत…
ਜਿਵੇਂ ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਫੈਲਿਆ ਅਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਥਾਂ ਮੌ
34
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः।क्षेत…
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਸੂਰਜ ਇਸ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇ ਭਾਰਤ

About Chapter 13

Chapter 13 of the Bhagavad Gita is titled "ਕਸ਼ੇਤਰ ਕਸ਼ੇਤਰਗਯ ਵਿਭਾਗ ਯੋਗ" (क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः). This chapter contains 34 verses and explores nature, the enjoyer, and consciousness. The core teaching focuses on the difference between the body (field) and the soul (knower), and how to see beyond matter. The Yoga of the Field and the Knower of the Field The Bhagavad Gita consists of 18 chapters and 700 verses in total, forming a dialogue between Lord Krishna and Prince Arjuna on the battlefield of Kurukshetra. This chapter is part of the ancient Hindu scripture Mahabharata.

What is Bhagavad Gita Chapter 13 about?

Chapter 13, titled "ਕਸ਼ੇਤਰ ਕਸ਼ੇਤਰਗਯ ਵਿਭਾਗ ਯੋਗ" (क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः), contains 34 verses. The Yoga of the Field and the Knower of the Field This chapter focuses on the difference between the body (field) and the soul (knower), and how to see beyond matter.

How many verses are in Chapter 13 of the Bhagavad Gita?

Chapter 13 — ਕਸ਼ੇਤਰ ਕਸ਼ੇਤਰਗਯ ਵਿਭਾਗ ਯੋਗ — contains 34 verses. Each verse is available in original Sanskrit with transliteration. Full translations in 22 languages, word-by-word meanings, and audio recitation are available in the free Bhagavad Gita app.

What is the Sanskrit name of Chapter 13?

The Sanskrit name of Chapter 13 is "क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः," which translates to "ਕਸ਼ੇਤਰ ਕਸ਼ੇਤਰਗਯ ਵਿਭਾਗ ਯੋਗ" in English. The Bhagavad Gita's 18 chapters each have a Sanskrit title ending in "Yoga," indicating a spiritual discipline or path.

Read the complete Gita — free

All 700 verses with translations in 22 languages, audio recitation, word-by-word meanings, and more.

Previous12. ਭਗਤੀ ਯੋਗ
Bhagavad Gita
Free · 22 Languages · 4.8 ★
Open App