Englishहिन्दीसंस्कृतम्ગુજરાતીதமிழ்తెలుగుবাংলাमराठीಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆਪੰਜਾਬੀالعربيةDeutschEspañolFrançaisItaliano日本語한국어PortuguêsРусский中文
Chapter 18 of 18
मोक्ष संन्यास योग
मोक्षसंन्यासयोगः
The Yoga of Liberation through Renunciation
78 verses
1
अर्जुन उवाच
अर्जुन म्हणाला, हे महाबाहो हृषीकेश, हे केशिनिषूदन, मला संन्यास आणि त्याग यांचे तत्त्व वेगवेगळे जाणून
2
श्री भगवानुवाच
श्रीभगवान म्हणाले, कामनायुक्त कर्मांचा त्याग म्हणून संन्यास ओळखतात; सर्व कर्मांच्या फलाचा त्याग म्हण
3
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः।
काही ज्ञानी लोक कर्माला दोषयुक्त म्हणून त्याज्य म्हणतात, तर काही यज्ञ, दान आणि तप या कर्मांचा त्याग
4
निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम।त्यागो…
हे भरतश्रेष्ठा, त्यागामागचा माझा निश्चय ऐक
5
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्।यज्ञो …
यज्ञ, दान आणि तप या कर्मांचा त्याग करू नये; तेच करावे
6
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च।क…
पण हे कर्मेही आसक्ति आणि फलाची इच्छा सोडूनच करावीत, हेच हे पार्थ, माझे निश्चित आणि उत्तम मत आहे
7
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते।मोहात्तस…
नियत कर्माचा त्याग योग्य नाही; मोहाने त्याचा त्याग करणे तामस म्हणून ओळखले जाते
8
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्।स कृ…
ज्या कर्माचे स्वरूप दुःख आहे असे समजून, शारीरिक कष्टाच्या भीतीने जो त्याग करतो, तो राजस त्याग करून त
9
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन।सङ्ग…
हे अर्जुन, केवळ कर्तव्य म्हणून जे नियत कर्म केले जाते, आसक्ति आणि फल यांचा त्याग करून, तो सात्त्विक
10
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते।त्यागी…
जो अकुशल कर्माला द्वेष करत नाही आणि कुशल कर्माला आसक्त होत नाही, तो सत्त्वयुक्त, बुद्धिमान आणि संशयर
11
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः।यस्…
देहधारी मनुष्याला सर्व कर्मे पूर्णपणे सोडणे शक्य नाही; जो कर्मफलाचा त्याग करतो, तोच खरा त्यागी म्हणू
12
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्।भव…
त्याग न करणाऱ्यांना मृत्यूनंतर कर्माचे अनिष्ट, इष्ट आणि मिश्र असे तीन प्रकारचे फळ मिळते; परंतु त्याग
13
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे।सांख्ये कृ…
हे महाबाहो
14
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्।विविधाश…
आधार, कर्ता, वेगवेगळे इंद्रिये, विविध प्रकारची चेष्टा आणि पाचव्या स्थानी दैव
15
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः।न्याय्यं …
पुरुषाने शरीर, वाणी आणि मनाने जे न्याय्य किंवा अन्याय्य कर्म सुरू केले, त्याचे हे पाच हेतू आहेत
16
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।पश्यत्…
अशा स्थितीत ज्याची बुद्धि अपूर्ण आहे, तो केवळ आत्मालाच कर्ता मानतो; अशा दुर्मतीला खरे ज्ञान होत नाही
17
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते।हत्…
ज्याला अहंकाराचा भाव नाही आणि ज्याची बुद्धि अलिप्त आहे, तो या सर्व लोकांना मारला तरीही न मारतो आणि न
18
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना।कर…
ज्ञान, ज्ञेय आणि परिज्ञाता या तिन्ही गोष्टी कर्माला प्रेरणा देतात; करण, कर्म आणि कर्ता या तिन्ही गोष
19
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः।प्रोच्…
ज्ञान, कर्म आणि कर्ता हे त्रिगुणांच्या भेदानुसार फक्त तीन प्रकारचेच म्हटले जातात; गुणसंख्याने प्रमाण
20
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते।अविभक्तं वि…
सर्व प्राण्यांमध्ये एकच अविनाशी आणि न विभागलेला भाव पाहणारे ज्ञान सात्त्विक आहे असे जाण
21
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्…
परंतु ज्या ज्ञानाने सर्व प्राण्यांमध्ये नाना प्रकारचे भिन्न भाव वेगळे वेगळे दिसतात, ते ज्ञान राजस आह
22
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्।अत…
परंतु ज्या ज्ञानात एकाच कार्यात सर्वस्व मानून आसक्ती असते, ते अयुक्त, सत्यापासून वंचित आणि तुच्छ असत
23
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्।अफलप्रेप्सुना…
जो कर्म नियत, राग-द्वेषरहित आणि फलाची अपेक्षा नसलेल्या व्यक्तीने केले जाते, ते सात्त्विक म्हणतात
24
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः।क्रि…
पण ज्या कर्माची इच्छा फलाची असते किंवा अहंकाराने केले जाते आणि ते अतिशय कष्टाचे असते, ते राजस कर्म म
25
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्।मोहाद…
मोहामुळे, परिणाम, हानी, हिंसा आणि स्वतःची क्षमता यांचा विचार न करता ज्या कर्माची सुरुवात होते, ते ता
26
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः।सिद्ध्…
जो कर्ता रागरहित, अनहंवादी, धैर्य आणि उत्साहयुक्त असून सिद्धी-असिद्धीत निर्विकार आहे, तो सात्त्विक म
27
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः।…
रागी, कर्मफळाची इच्छा करणारा, लोभी, हिंसात्मक स्वभावाचा, अशुद्ध आणि हर्ष-शोकात गुंतलेला असा कर्ता रा
28
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः।व…
अयुक्त, प्राकृत, स्तब्ध, शठ, नैष्कृतिक, आळशी, विषादी आणि दीर्घसूत्री असा कर्ता तामस म्हणून ओळखला जात
29
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श्रृणु।…
हे धनञ्जय, बुद्धी आणि धृतीचे गुणानुसार होणारे तीन प्रकारचे भेद मी सविस्तर आणि वेगवेगळे सांगत आहे, ते
30
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये।…
हे पार्थ, ज्या बुद्धीला प्रवृत्ती, निवृत्ती, कर्तव्य, अकर्तव्य, भय, अभय, बंधन आणि मोक्ष यांची ओळख अस
31
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च।अयथावत्प…
हे पार्थ, ज्या बुद्धीने धर्म आणि अधर्म, कर्तव्य आणि अकर्तव्य यांचा विपरीत अर्थ लावला जातो, ती बुद्धी
32
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता।सर्वार्थ…
हे पार्थ, ज्या बुद्धीला तमामुळे अंधाराने वेढले आहे, ती अधर्माला धर्म समजते आणि सर्व गोष्टी उलट्या पा
33
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः।योग…
हे पार्थ, ज्या धृतिकेद्वारे योगाने अव्यभिचारिण होऊन मन, प्राण आणि इंद्रियांच्या क्रियांना धारण केले
34
यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन।प्र…
हे अर्जुन, ज्या धृत्याने कोणी धर्म, काम आणि अर्थ यांना फलाची आशा असताना आसक्तीने धरून ठेवते, ती धृति
35
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च।न विमुञ्च…
हे पार्थ
36
सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रृणु मे भरतर्षभ।अभ्…
हे भरतश्रेष्ठ, आता माझ्याकडून तिन्ही प्रकारचे सुख ऐक
37
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्।तत्सुखं सात…
जे सुरुवातीला विषाप्रमाणे आणि शेवटी अमृताप्रमाणे वाटते, आणि जे आत्मबुद्धीच्या प्रसन्नतेतून (स्वतःच्य
38
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्।परिणाम…
इंद्रियांचा विषयांशी संयोग झाल्याने होणारे सुख, जे सुरुवातीला अमृतासारखे आणि शेवटी विषासारखे वाटते,
39
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः।निद्रालस्…
जे सुख सुरुवातीला आणि शेवटीही स्वतःला मोहित करते आणि ज्याची उत्पत्ती झोप, आळस आणि प्रमादामुळे होते,
40
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः।सत्…
पृथ्वीवर किंवा स्वर्गात देवांमध्येही प्रकृतीजन्मलेल्या या तीन गुणांपासून मुक्त असा कोणताही सत्त्व ना
41
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप।कर्मा…
हे परंतप
42
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च।ज्ञानं व…
शांतता, इंद्रियनिग्रह, तप, शुद्धता, क्षमा, सरळपणा, ज्ञान, विज्ञान आणि आस्तिक्य हे ब्राह्मणांचे स्वभा
43
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम…
शौर्य, तेज, धैर्य, कौशल्य, युद्धातून पळून न जाणे, दान आणि प्रभुभाव हे क्षत्रियांचे स्वभावज कर्म आहे
44
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्।परिच…
शेतकरी, गायपालन आणि व्यापार हे वैश्यांचे स्वभावज कर्म आहे; तर सेवा करणे हे शूद्रांचेही स्वभावज कर्म
45
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः।स्व…
स्वधर्मात रत राहून प्रत्येक मनुष्य सिद्धीला पोहोचतो
46
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्।स्वक…
ज्यापासून सर्व प्राण्यांची उत्पत्ती होते आणि ज्याने हे सर्व व्यापले आहे, अशा परमेश्वराचे आपल्या स्वक
47
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात…
स्वधर्मातील दोष असला तरी तो परधर्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे
48
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्।सर्वारम्भ…
हे कौन्तेय, दोषयुक्त असले तरी जन्मजात कर्म कधीही सोडू नये; कारण सर्व उद्योग धूमाने वेढलेल्या अग्नीप्
49
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः।नैष्…
ज्याची बुद्धी सर्वत्र आसक्तीरहित आहे, ज्याने स्वतःवर विजय मिळवला आहे आणि ज्याला स्पृहा नाही, तो संन्
50
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध म…
हे कौन्तेय, ज्याने सिद्धी प्राप्त केली आहे तो ब्रह्माला कसे प्राप्त होतो, हे ज्ञानाची परम निष्ठा आहे
51
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम…
शुद्ध बुद्धीने युक्त होऊन, धैर्याने स्वतःला नियंत्रित करून, शब्दादी विषयांचा त्याग करून आणि राग-द्वे
52
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः।ध्यानयोगपर…
एकांतवासी, अल्पभोजी, वाक्-काय-मनाचे नियंत्रण करणारा, सतत ध्यानयोगात रत आणि वैराग्याचा आश्रय घेणारा
53
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्।विमु…
अहंकार, बल, दर्प, काम, क्रोध आणि परिग्रह यांचा त्याग करून, निर्मम आणि शांत झाल्यास तो ब्रह्मभूयासाठी
54
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति।स…
ब्रह्मभूत झालेला, प्रसन्न आत्मा असलेला मनुष्य न शोक करतो न इच्छा करतो
55
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।…
भक्तीने मला तत्त्वतः ओळखतो; माझा स्वरूप आणि माझी वास्तविकता जाणून, तो तत्काळ मला प्रवेश करतो
56
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः।मत्…
सर्व कर्मे सदा करत असूनही माझा आश्रय घेणारा माझ्या कृपेने शाश्वत आणि अविनाशी पद प्राप्त करतो
57
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः।बुद्धिय…
मनातून सर्व कर्मे मला समर्पित करून, मलाच परम गुरु मानून, बुद्धीच्या योगाचा आधार घेऊन सतत मनाला मलाच
58
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि।अ…
माझ्यात चित्त ठेवून तू माझ्या कृपेने सर्व अडचणी ओलांडशील; पण जर तू अहंकारामुळे माझ्याकडे कान न देत अ
59
यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे।मिथ्यै…
अहंकारावर अवलंबून 'मी लढणार नाही' असे जर तुला वाटत असेल, तर हा तुझा निर्णय व्यर्थ आहे; कारण तुझी स्व
60
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा।कर्तुं…
हे कुंतीनंदन, तुझ्या स्वभावाने निर्माण झालेल्या कर्माने बांधलेला तू मोहामुळे जे करू इच्छित नाहीस, ते
61
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति।भ्र…
हे अर्जुन, सर्व प्राण्यांच्या हृदयात ईश्वर वास करतो आणि मायेने सर्व प्राण्यांना यंत्रावर बसवून फिरवत
62
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत।तत्प्रसादात्परा…
हे भारता, सर्व भावाने फक्त त्याच्याच शरणात जा
63
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया।विम…
हे गुह्यापेक्षाही गुह्यतर ज्ञान मी तुला सांगितले
64
सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः।इष्टोऽसि…
सर्वांत गुप्त आणि उत्तम हे माझे वचन पुन्हा ऐक; तू मला अत्यंत प्रिय आहेस, म्हणून मी तुझ्या हिताची गोष
65
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।मामेव…
माझ्यावर मन लाव, माझा भक्त हो, माझे पूजन कर आणि माझ्यापुढे नमस्कार कर
66
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।अहं त्व…
सर्व धर्म सोडून फक्त माझ्याच शरणात जा
67
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन।न चाशुश्रूषवे…
हे तपस्वी नसलेल्याला, भक्त नसलेल्याला, कधीही सांगू नये; जो सेवा करत नाही, जो मला दोष देतो किंवा जो ऐ
68
य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति।भक्ितं…
जो माझ्या भक्तांमध्ये माझ्याकडे परम भक्ती करून हे परम गुह्य सांगेल, तो निःसंशय फक्त माझ्याकडेच येईल
69
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्िचन्मे प्रियकृत्तमः।भ…
त्याच्यासारखा माझ्यासाठी प्रियकार्य करणारा मनुष्य कोणीही नाही आणि पृथ्वीवर त्याच्यापेक्षा अधिक प्रिय
70
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः।ज्ञानय…
आणि जो हा धर्मयुक्त संवाद अभ्यासेल, त्याच्याद्वारे मी ज्ञानयज्ञाने पूजित होईन; हेच माझे मत आहे
71
श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरः।सोऽपि मु…
श्रद्धावान् आणि दोषदृष्टीरहित जो मनुष्य हे श्रवण करतो, तोही पुण्यकर्म करणाऱ्यांच्या शुभ लोकांना प्रा
72
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा।कच्…
हे पार्थ, तुम्ही एकाग्र मनाने हे श्रवण केले आहे का? हे धनञ्जय, अज्ञानातून झालेला तुमचा मोह नष्ट झाला
73
अर्जुन उवाचनष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रस…
अर्जुन म्हणाला, हे अच्युता
74
सञ्जय उवाचइत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्म…
संजय म्हणाला: अशाप्रकारे मी वासुदेव आणि महात्मा पार्थ यांच्यातील हा रोमांचकारी संवाद ऐकला
75
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्।योगं …
व्यासाच्या कृपेने मी हे परम गुह्य योग, योगेश्वर श्रीकृष्णाकडून स्वतः बोलताना ऐकले
76
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्।केश…
हे राजा, केशव आणि अर्जुन यांच्या या अद्भुत व पवित्र संवादाचे स्मरण करून करून मी सतत आनंदित होतो
77
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः।
हे राजा, हरिचे ते अत्यंत अद्भुत रूप सतत स्मरण केल्याने मला मोठा आश्चर्य वाटते आणि मी पुन्हा पुन्हा आ
78
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः।
जिथे योगेश्वर कृष्ण आहेत आणि जिथे धनुर्धर पार्थ आहेत, तिथेच श्री, विजय, भूति आणि निश्चित नीति आहे; ह
About Chapter 18
Chapter 18 of the Bhagavad Gita is titled "मोक्ष संन्यास योग" (मोक्षसंन्यासयोगः). This chapter contains 78 verses and explores liberation through renunciation. The core teaching focuses on the final summary of all teachings, the essence of surrender, and the promise of liberation. The Yoga of Liberation through Renunciation The Bhagavad Gita consists of 18 chapters and 700 verses in total, forming a dialogue between Lord Krishna and Prince Arjuna on the battlefield of Kurukshetra. This chapter is part of the ancient Hindu scripture Mahabharata.
Frequently Asked Questions
What is Bhagavad Gita Chapter 18 about?
Chapter 18, titled "मोक्ष संन्यास योग" (मोक्षसंन्यासयोगः), contains 78 verses. The Yoga of Liberation through Renunciation This chapter focuses on the final summary of all teachings, the essence of surrender, and the promise of liberation.
How many verses are in Chapter 18 of the Bhagavad Gita?
Chapter 18 — मोक्ष संन्यास योग — contains 78 verses. Each verse is available in original Sanskrit with transliteration. Full translations in 22 languages, word-by-word meanings, and audio recitation are available in the free Bhagavad Gita app.
What is the Sanskrit name of Chapter 18?
The Sanskrit name of Chapter 18 is "मोक्षसंन्यासयोगः," which translates to "मोक्ष संन्यास योग" in English. The Bhagavad Gita's 18 chapters each have a Sanskrit title ending in "Yoga," indicating a spiritual discipline or path.