Englishहिन्दीसंस्कृतम्ગુજરાતીதமிழ்తెలుగుবাংলাमराठीಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆਪੰਜਾਬੀالعربيةDeutschEspañolFrançaisItaliano日本語한국어PortuguêsРусский中文
Chapter 18 of 18
मोक्षसंन्यासयोगः
The Yoga of Liberation through Renunciation
78 verses
1
अर्जुन उवाच
अर्जुनः उवाच - हे ब्रह्मन्
2
श्री भगवानुवाच
त्यागस्य स्वरूपं किम्? निष्कामं कर्म कथं नाम्ना प्रोच्यते? हे भगवन्
3
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः।
हे अर्जुन, आत्मा कर्ता नहीं है, अतः तुम अपने आपको कभी भी कर्ता मत समझो
4
निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम।त्यागो…
लोके कोऽपि कर्म न बध्यते यः संन्यस्तकर्मा सः
5
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्।यज्ञो …
यः पुरुषः कर्मणः सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव विमुक्तः सन् न कदाचन बध्यते न च कदाचन वर्धते, अपि तु मुक्त
6
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च।क…
हे पार्थ, जब धीर व्यक्ति मन से कोई संकल्प नहीं करता, तब उसका मन त्याग दिया जाता है, जिससे वेदान्त के
7
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते।मोहात्तस…
न कश्चन मुहूर्तमपि अकर्मणः स्थातुं शक्नोति, यतः स्वभावः एव सर्वान् प्राणिनः कर्मणि नियुङ्क्ते
8
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्।स कृ…
काम्यानां कर्मणां त्यागः सन्न्यासः समुदाहृतः
9
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन।सङ्ग…
काम्यानां कर्मणां त्यागो यथार्थः सन्न्यास उच्यते
10
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते।त्यागी…
ये नियतचित्ताः सृतिमुक्ताः सन्तः केवलं यज्ञाय कर्माणि कुर्वन्ति, तान् संन्यासिनः विदुः
11
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः।यस्…
कामना रहित कर्मों का संन्यास ही ऋषियों द्वारा कहा गया है
12
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्।भव…
हे कौन्तेय, कर्मणां निष्कामतया त्यागः सात्त्विकः इति स्मृतः, यतो हि द्वितीयं तृतयो बन्धः भवति
13
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे।सांख्ये कृ…
कर्मणः पञ्च निष्पत्तिकारणानि अधिष्ठानम्, कर्ता, करणम्, विविधाः क्रियाः, एवं अध्यवसायः इति वर्ण्यन्ते
14
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्।विविधाश…
आधिष्ठानं कर्ता करणं च विविधं चेष्टाश्च दैवं च पञ्चैव लक्षणानि कर्मणः सन्ति
15
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः।न्याय्यं …
यैः सुदुर्मदाः प्रकृत्या सर्गः इहैव जितः, तेषां स्थितमनसां मुक्तिः ज्ञानात् नैष्कर्म्यात् भवति
16
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।पश्यत्…
एषां पञ्च तत्त्वानां संयोगात्कर्मणि ये केवलमात्मानं कर्तारं मन्यन्ते ते तत्त्वात् न विद्यन्ते
17
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते।हत्…
श्रद्धया सहिताः यज्ञाः, तपांसि, क्रियाश्च त्रिविधाः उच्यन्ते
18
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना।कर…
श्रुतियों में यह कर्म व्यक्तियों के अनुसार विभाजित किया गया है
19
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः।प्रोच्…
यत् ज्ञानं सर्वेषु भूतेषु एकं अविनाशि तत्त्वं दृश्यते सः ज्ञानप्रकारः सात्त्विकः भवति
20
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते।अविभक्तं वि…
यत्सुखं प्रारम्भे विषवत्प्रियं भवति, पश्चात्घृतवद्भवति च, तत्सुखं आत्मसम्बद्धं राजसं ज्ञेयमिति विद्ध
21
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्…
सात्त्विकं कर्म त्रिविधं मुख्यं भवति यत्कर्म फलाकाङ्क्षिना निर्ममतया निष्कामतया च नियतं भवति
22
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्।अत…
यदृच्छया कामेन च बद्धाः सन्तः संसारचक्रे परिभ्रमन्ति, अन्ते च मृत्युलोकं प्राप्य दुःखानि एव भुञ्जते
23
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्।अफलप्रेप्सुना…
सांख्यशास्त्रे कर्मत्यागस्य निष्पत्तिः धीर्त्रिविधा भवति
24
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः।क्रि…
अधिष्ठानं, कर्ता, करणं च इति कर्मणां त्रिविधं कारणमस्ति, तेषां तत्त्वेन विनिश्चयं कृत्वा पृथक् ज्ञात
25
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्।मोहाद…
यः स्वाभाविकेन भावेन निष्कामः सन् सर्वसङ्गान् त्यक्त्वा द्वन्द्वातीतः स्वयं निर्मलः भवति सः मुक्तः इ
26
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः।सिद्ध्…
ये साङ्ख्यशास्त्रविदः साङ्ख्यमार्गम् एकम् अद्वितीयम् इति वदन्ति, तान् योगज्ञानिनो ऽपि तमेव मार्गं यो
27
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः।…
साङ्ख्यैः कर्मणः त्रिविधा वृत्तिः ज्ञानं कर्म कर्ता चेति त्रिधा वर्तते
28
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः।व…
ये पुरुषाः तु अन्ये (अधर्मम्) श्रद्दधति, यं अधर्मं तं धर्मम् इति अभिधाय ते तामसाः भवन्ति
29
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श्रृणु।…
ज्ञानं श्रद्धया प्राप्यते, यः तत्परः भवति च संयतेन्द्रियः, सः ज्ञानं प्राप्य अचिरेण परां शान्तिम् अध
30
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये।…
सत्त्वगुणयुक्तः कर्मसु निष्कामतया विधिपूर्वकं करोति, राजसस्तु फललोभेन दुष्टचित्तः
31
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च।अयथावत्प…
प्रवृत्तिः निवृत्तिश्च कर्तव्याकर्तव्ये भयाभये च अहंकारश्च ज्ञेये भवतः विद्याऽविद्ये च या उत्कृष्टा
32
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता।सर्वार्थ…
यदा बुद्धिः ज्ञानेन सह आत्मा नियम्यते, यत्सुदुष्करं भवति, सर्वत्र समानं दृष्ट्वा सः मुनिः कर्मभ्यः व
33
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः।योग…
यः पुरुषः सत्त्वरजस्तमोरूपैर्गुणैर्न विचाल्यते स उदासीनवत् सन् आसीनः सन् गुणानां प्रवृत्तिमेवं जानन्
34
यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन।प्र…
हे अर्जुन, जो कर्म नियत है और संग तथा फल को त्यागकर किया जाता है, उसे सात्त्विक कहा गया है
35
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च।न विमुञ्च…
यदा बुद्धिदूषितः सज्जनः सङ्गं त्यक्त्वा आत्मनि स्थितः भवति, तदा सः योगं प्राप्नोति येन सर्वान् कामान
36
सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रृणु मे भरतर्षभ।अभ्…
मनुष्याणां देहिनां सुखं त्रिविधं भवति यत्र त्रिविधता संज्ञायां विदिता भवति
37
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्।तत्सुखं सात…
केचन साधकाः स्वात्मनि ध्यानद्वारा ब्रह्म द्रष्टुं शक्नुवन्ति, अपरे च साधकाः आत्मयज्ञेन यज्ञमेव यज्ञर
38
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्।परिणाम…
हे पार्थ, त्रिविधं मानवानां श्रेयः सुखेनान्वहितं ज्ञातव्यम्
39
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः।निद्रालस्…
अर्जुन, ये पुरुषः मनसा इन्द्रियाणि नियम्य अकामाः सन् स्वधर्ममपि चरन्तः संन्यस्तलक्षणाः भवन्ति
40
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः।सत्…
इह जगति किञ्चिदपि नास्ति यत्र त्रिगुणात्मकानां भावानां अनन्यया सर्वमिदं प्रवर्तते
41
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप।कर्मा…
हे परंतप, ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां वैश्यानां च शूद्राणां च स्वभावजानि कर्माणि कृषिः गोरक्षा वाणिज्य
42
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च।ज्ञानं व…
ब्राह्मणस्य धर्मः शमः, दमः, तपः, स्वाध्यायः, ज्ञानम्, विज्ञानं चेति मयोक्तं धर्मसंग्रहे
43
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम…
कृषि, गोरक्षा एवं वाणिज्य वैश्यकर्म स्वभावजन्य है
44
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्।परिच…
वैश्य का स्वाभाविक कर्म कृषि, पशुपालन और व्यापार है, तथा शूद्र का स्वाभाविक कर्म सेवा है
45
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः।स्व…
स्वधर्मस्यानुष्ठानमल्पमप्यनासक्त्या कर्तव्यं यतस्तस्यानुष्ठानादमृतत्वं लभ्यते, परधर्मस्तु विपरीतो दु
46
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्।स्वक…
यज्ञायैव कर्म करणीयं न तु स्वार्थाय
47
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात…
श्रेयान् स्वधर्मः विगतः परधर्मात् स्वनुष्ठितात्
48
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्।सर्वारम्भ…
स्वधर्मस्य अनुष्ठानं परधर्मात् श्रेयस्करं भवति, यद्यपि सः स्वधर्मः दोषयुक्तः एव भवेत्
49
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः।नैष्…
बुद्ध्या धृत्या च आत्मनिग्रहः विषयेषु इन्द्रियाणां निग्रहश्च योगः अनिर्वचनीयः स्वधर्मे मृत्युः श्रेय
50
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध म…
बुद्धिसंयुक्तो जनः अस्मिन् लोके शुभाशुभकर्मणी त्यजति
51
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम…
जो पुरुष उदासीन के समान निर्लिप्त रहकर गुणों से नहीं डिगता तथा गुणों के क्रियाशील होने को ही इस प्रक
52
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः।ध्यानयोगपर…
बुद्धि से युक्त होकर यहाँ दोनों शुभ-अशुभ कर्मों को त्याग देता है
53
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्।विमु…
यः पुरुषः गृहेषु सन् दूरेण अवरं धर्मं उद्धावेति, इन्द्रियाणि वशे कृत्वा यः सः युक्तः अभिधीयते
54
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति।स…
यदा तव बुद्धिः मोहात् मुक्ता भविष्यति, तदा त्वं श्रवणीयानां श्रुतानां च विषयाणां निर्वेदं प्राप्स्यस
55
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।…
यः परया श्रद्धया तु पश्यति, न मेधया
56
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः।मत्…
स्वधर्मः परधर्मात् श्रेयान् अस्ति, यदि तु तं विहाय परधर्मं सेवते तदा तस्य मृत्युः भवति
57
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः।बुद्धिय…
हे सञ्जय, सर्वाणि कर्माणि मदर्थे यज्ञे त्यक्त्वा मदेच्छानुसारं वर्तमानः बुद्धियुक्तः सन् धैर्यशाली भ
58
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि।अ…
यदि त्वं अहङ्कारं आश्रित्य न युद्धं करिष्यसि तर्हि तव व्यवसायः मिथ्या भविष्यति, यतः प्रकृतिः त्वां न
59
यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे।मिथ्यै…
यदि त्वं धर्मयुद्धे अहङ्कारम् उपेक्षितवान् भविष्यसि, तर्हि त्वं नैव निवर्तितुं शक्नोषि, यतः ते स्वभा
60
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा।कर्तुं…
हे कौन्तेय
61
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति।भ्र…
हे अर्जुन
62
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत।तत्प्रसादात्परा…
हे अर्जुन
63
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया।विम…
अहं तुभ्यं सर्वगुह्यानां गुह्यतमं वचनं शृणुष्व
64
सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः।इष्टोऽसि…
हे राजन्
65
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।मामेव…
मन्मना भव, मद्भक्तो भव, मयि समर्पितकर्मा भव; त्वं मामेव प्राप्स्यसि
66
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।अहं त्व…
सर्वान् धर्मान् परित्यज्य केवलं मां शरणं गच्छ
67
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन।न चाशुश्रूषवे…
अस्य ज्ञानस्य प्राप्तिः न खलु वाक्यैः न दानेन न च तपसा वेदाध्ययनेन वा
68
य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति।भक्ितं…
यस्मात् पुरुषात् लोकः न उद्विजते, न च कामक्रोधाभ्यां भवति, अप्रमत्तानां तु जनानां चित्तं तीव्रेण एव
69
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्िचन्मे प्रियकृत्तमः।भ…
यः पुरुषः सर्वलोकान् न उद्विजयति, न च तस्य सर्वलोकाः व्यथां ददति, यः मां दृष्ट्वा आनुकम्प्यं भावयति,
70
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः।ज्ञानय…
यः पुरुषः श्रद्धया युक्तः अनसूयः च भूत्वा अस्मत्कथाम् शृणोति सः अपि पुण्यकर्मणाम् लोकान् प्राप्नोति
71
श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरः।सोऽपि मु…
एवमेतत् साक्षात् केशवस्य महतो वचनस्य श्रवणम् अभूत्, येन कारणेन अयं विमोहः सर्वेश्वरेण धीमता नाशितः
72
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा।कच्…
सञ्जयः उवाच
73
अर्जुन उवाचनष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रस…
अच्युत, मे मोहः नष्टः, त्वत्कृपया स्मृतिः प्राप्ता, अहं सन्देहात् मुक्तः अस्मि, तव वचनम् करिष्यामि
74
सञ्जय उवाचइत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्म…
भगवान् श्रीकृष्ण उवाच
75
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्।योगं …
भगवान् श्रीकृष्ण उवाच - हे उद्धव
76
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्।केश…
हृषीकेशः इति ख्यातः अर्जुनः यदा भगवन्तं हृषीकेशं वचनम् अब्रवीत् तदा अतिशयेन श्रोतुम् इच्छुः अर्जुनः
77
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः।
यदि त्वयोक्तं तत्त्वं मया सम्यक् गृहीतं तर्हि अहं सन्देहात् मुक्तः अस्मि इति निश्चितः अस्मि
78
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः।
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः
About Chapter 18
Chapter 18 of the Bhagavad Gita is titled "मोक्षसंन्यासयोगः". This chapter contains 78 verses and explores liberation through renunciation. The core teaching focuses on the final summary of all teachings, the essence of surrender, and the promise of liberation. The Yoga of Liberation through Renunciation The Bhagavad Gita consists of 18 chapters and 700 verses in total, forming a dialogue between Lord Krishna and Prince Arjuna on the battlefield of Kurukshetra. This chapter is part of the ancient Hindu scripture Mahabharata.
Frequently Asked Questions
What is Bhagavad Gita Chapter 18 about?
Chapter 18, titled "मोक्षसंन्यासयोगः", contains 78 verses. The Yoga of Liberation through Renunciation This chapter focuses on the final summary of all teachings, the essence of surrender, and the promise of liberation.
How many verses are in Chapter 18 of the Bhagavad Gita?
Chapter 18 — मोक्षसंन्यासयोगः — contains 78 verses. Each verse is available in original Sanskrit with transliteration. Full translations in 22 languages, word-by-word meanings, and audio recitation are available in the free Bhagavad Gita app.
What is the Sanskrit name of Chapter 18?
The Sanskrit name of Chapter 18 is "," which translates to "मोक्षसंन्यासयोगः" in English. The Bhagavad Gita's 18 chapters each have a Sanskrit title ending in "Yoga," indicating a spiritual discipline or path.