Englishहिन्दीसंस्कृतम्ગુજરાતીதமிழ்తెలుగుবাংলাमराठीಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆਪੰਜਾਬੀالعربيةDeutschEspañolFrançaisItaliano日本語한국어PortuguêsРусский中文
Chapter 18 of 18
ਮੋਕਸ਼ ਸੰਨਿਆਸ ਯੋਗ
मोक्षसंन्यासयोगः
The Yoga of Liberation through Renunciation
78 verses
1
अर्जुन उवाच
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਮਹਾਂਬਾਹੋ
2
श्री भगवानुवाच
ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਦਵਾਨ ਸੰਨਿਆਸ ਨੂੰ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ
3
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः।
ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਵਾਲਾ ਮੰਨ ਕੇ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੱਜ, ਦਾਨ
4
निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम।त्यागो…
ਹੇ ਭਰਤ-ਸਰਵੋਤਮ, ਤਿਆਗ ਬਾਰੇ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਰਣੈ ਸੁਣ। ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਤਿਆਗ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
5
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्।यज्ञो …
ਯੱਗ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯੱਗ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਪ ਹੀ ਬੁ
6
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च।क…
ਪਰ ਪਾਰਥ, ਇਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਗ ਅਤੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮਤ ਹੈ।
7
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते।मोहात्तस…
ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਢੁਕਵਾਂ ਨਹੀਂ; ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਤਿਆਗ ਤਾਮਸ ਕਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
8
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्।स कृ…
ਜੋ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਮੰਨ ਕੇ ਸਰੀਰਕ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸਿਕ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਫਲ ਨ
9
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन।सङ्ग…
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜੋ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਕਰਤੱਵ ਸਮਝ ਕੇ, ਲਗਾਅ ਅਤੇ ਫਲ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਤਿਆਗ ਮੰਨ
10
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते।त्यागी…
ਜੋ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ-ਰਹਿਤ ਤਿਆਗੀ, ਅਕੁਸ਼ਲ (ਅਨੁਚਿਤ) ਕੰਮ ਤੋਂ ਨਾ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ
11
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः।यस्…
ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ,
12
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्।भव…
ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾ ਤਿਆਗੀਆਂ ਲਈ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫਲ—ਅਨਿਸ਼ਟ, ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਤ—ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤਿਆਗੀਆਂ
13
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे।सांख्ये कृ…
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ
14
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्।विविधाश…
ਸਥਾਨ, ਕਰਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਦੈਵ ਹੈ।
15
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः।न्याय्यं …
ਜੋ ਕੋਈ ਕੰਮ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਨਿਆਂਯ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਲਟ, ਇਹ ਪੰਜੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।
16
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।पश्यत्…
ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਪੂਰਨ ਬੁੱਧੀ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ
17
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते।हत्…
ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਬੁੱਧਿ ਲਿਪਟੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਤਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
18
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना।कर…
ਗਿਆਨ, ਗਿਆਨਯੋਗ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਰਮ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹਨ; ਸਾਧਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਰਮ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹ
19
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः।प्रोच्…
ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਨਾ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
20
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते।अविभक्तं वि…
ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਅਵਿਭਾਜੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਾਤਵਿਕ ਜਾਣੋ
21
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्…
ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਸਿਕ ਜਾਣੋ।
22
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्।अत…
ਪਰ ਜੋ (ਗਿਆਨ) ਇਕ ਕੰਮ-ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਗਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਤਰਕ-ਹੀਣ, ਅਸਲੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅ
23
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्।अफलप्रेप्सुना…
ਜੋ ਕੰਮ ਨਿਯਤ, ਬਿਨਾਂ ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ-ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਨਾਮ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਕਿਹ
24
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः।क्रि…
ਪਰ ਜੋ ਕੰਮ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਰਾਜਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
25
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्।मोहाद…
ਜੋ ਕੰਮ ਮੋਹ ਕਾਰਨ, ਨਤੀਜੇ, ਨੁਕਸਾਨ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਤਾਮਸ ਕਹਿੰ
26
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः।सिद्ध्…
ਜੋ ਕਰਤਾ ਬਿਨਾਂ ਮੋਹ, ਬਿਨਾਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ-ਅਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ
27
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः।…
ਜੋ ਕਰਤਾ ਲਗਾਵ ਵਾਲਾ, ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਲੋਭੀ, ਹਿੰਸਕ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਨ
28
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः।व…
ਜੋ ਕਰਤਾ ਅਸੰਤੁਲਿਤ, ਸਧਾਰਨ, ਜਿੱਦੀ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਬਦਮਾਸ਼, ਆਲਸੀ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਲੰਬਾ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤ
29
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श्रृणु।…
ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਣ।
30
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये।…
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਨਿਵਿਰਤੀ, ਕਰਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਨ ਯੋਗ, ਡਰ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ, ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਖ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ,
31
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च।अयथावत्प…
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਬੁੱਧਿ ਰਾਜਸਿਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ, ਕਰਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝਦਾ ਹ
32
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता।सर्वार्थ…
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਬੁੱਧਿ ਜੋ ਅੰਧੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦੇਖ
33
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः।योग…
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜਿਸ ਅਟੱਲ ਧ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾ
34
यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन।प्र…
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਜਿਸ ਧ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ ਕਰਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧ੍ਰਿਤੀ ਰਾਜ
35
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च।न विमुञ्च…
ਹੇ ਪਾਰਥ
36
सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रृणु मे भरतर्षभ।अभ्…
ਹੇ ਭਰਤ-ਸਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਖ ਸੁਣੋ: ਉਹ ਸੁਖ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਰਮਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿ
37
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्।तत्सुखं सात…
ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਲੱਗੇ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਉ
38
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्।परिणाम…
ਜਿਹੜਾ ਸੁਖ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼
39
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः।निद्रालस्…
ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁਲਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨੀਂਦ, ਅਲਸੀਪਨ ਅਤੇ ਅਣਗਹਿਲੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੋ
40
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः।सत्…
ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
41
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप।कर्मा…
ਹੇ ਪਰੰਤਪ
42
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च।ज्ञानं व…
ਸ਼ਾਂਤੀ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ, ਤਪਸ਼, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਧੀਰਜ, ਸਿੱਧਾਪਣ, ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ
43
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम…
ਸ਼ੌਰਿਆਂ ਤੇਜ ਧ੍ਰਿਤੀ ਦਾਕਸ਼ਿਯ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੀ ਨਾ ਭੱਜਣਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਇਹ ਸਭ ਕਸ਼ਤਰੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕੰ
44
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्।परिच…
ਖੇਤੀ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਕੰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਕੰਮ ਹੈ।
45
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः।स्व…
ਹਰੇਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਣ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿ
46
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्।स्वक…
ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱ
47
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात…
ਦੂਜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਖਾਮੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਹੀ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾ
48
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्।सर्वारम्भ…
ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ
49
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः।नैष्…
ਜਿਸਦੀ ਬੁੱਧਿ ਸਭ ਥਾਂ ਬਿਨਾਂ ਲਗਾਵ ਦੇ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਿਆਗ
50
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध म…
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ
51
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम…
ਪਵਿੱਤਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਤਿਆਗ ਕਰੋ ਅਤੇ ਰਾਗ-ਦਵੇਸ਼ ਨੂ
52
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः।ध्यानयोगपर…
ਜੋ ਅਕੇਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੋਲ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗ
53
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्।विमु…
ਅਹੰਕਾਰ, ਬਲ, ਦਰਪ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਲਈ
54
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति।स…
ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਖਿੜੇ-ਮੱਥੇ, ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਉ
55
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।…
ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੌਣ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਕੇ
56
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः।मत्…
ਸਭ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਜੋ ਮੇਰਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾਕਾਲੀ ਅਟੱਲ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
57
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः।बुद्धिय…
ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਮੇਰੇ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਬਣਾ ਕੇ, ਬੁੱਧੀ-ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾ।
58
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि।अ…
ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਰੱਖ ਕੇ ਤੂੰ ਮੇਹਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੁਣੇਂਗਾ ਤਾਂ
59
यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे।मिथ्यै…
ਜਦ ਤੂੰ ਅਹੰਕਾਰ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲੜਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਬੇਕਾਰ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤ
60
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा।कर्तुं…
ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਨੰਦਨ
61
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति।भ्र…
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਘੁਮਾਉਂਦ
62
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत।तत्प्रसादात्परा…
ਹੇ ਭਾਰਤ
63
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया।विम…
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ
64
सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः।इष्टोऽसि…
ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਵਚਨ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸੁਣ। ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਭਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਾਂਗਾ
65
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।मामेव…
ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਲਗਾਓ, ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਬਣੋ, ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਕੋਲ
66
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।अहं त्व…
ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ ਮੇਰੀ ਸਰਨ ਆ ਜਾ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਗਮਾ ਨਾ ਕਰ।
67
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन।न चाशुश्रूषवे…
ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਜੋ ਤਪਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ
68
य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति।भक्ितं…
ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਦੱਸੇਗਾ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗ
69
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्िचन्मे प्रियकृत्तमः।भ…
ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਕ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਕ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਕੋਈ
70
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः।ज्ञानय…
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਡੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਗਿਆਨ-ਯੱਜ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੂਜੇਗਾ; ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਹੈ।
71
श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरः।सोऽपि मु…
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾ
72
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा।कच्…
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ-ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਹੈ? ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਕੀ ਤੁਹਾਡਾ ਅਵਿਦਿਆ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਮੋਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ
73
अर्जुन उवाचनष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रस…
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਅਚੁਤ, ਤੁਹਾਡੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮੋਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੰਦੇਹ ਤ
74
सञ्जय उवाचइत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्म…
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਅਰਜੁਨ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ, ਜ
75
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्।योगं …
ਵਿਆਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਗੁਪਤ ਯੋਗ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
76
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्।केश…
ਹੇ ਰਾਜਨ
77
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः।
ਹੇ ਰਾਜਨ
78
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः।
ਜਿੱਥੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਪਾਰਥ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ, ਵਿਜਯ, ਭੂਤੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੀਤੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਵਿ
About Chapter 18
Chapter 18 of the Bhagavad Gita is titled "ਮੋਕਸ਼ ਸੰਨਿਆਸ ਯੋਗ" (मोक्षसंन्यासयोगः). This chapter contains 78 verses and explores liberation through renunciation. The core teaching focuses on the final summary of all teachings, the essence of surrender, and the promise of liberation. The Yoga of Liberation through Renunciation The Bhagavad Gita consists of 18 chapters and 700 verses in total, forming a dialogue between Lord Krishna and Prince Arjuna on the battlefield of Kurukshetra. This chapter is part of the ancient Hindu scripture Mahabharata.
Frequently Asked Questions
What is Bhagavad Gita Chapter 18 about?
Chapter 18, titled "ਮੋਕਸ਼ ਸੰਨਿਆਸ ਯੋਗ" (मोक्षसंन्यासयोगः), contains 78 verses. The Yoga of Liberation through Renunciation This chapter focuses on the final summary of all teachings, the essence of surrender, and the promise of liberation.
How many verses are in Chapter 18 of the Bhagavad Gita?
Chapter 18 — ਮੋਕਸ਼ ਸੰਨਿਆਸ ਯੋਗ — contains 78 verses. Each verse is available in original Sanskrit with transliteration. Full translations in 22 languages, word-by-word meanings, and audio recitation are available in the free Bhagavad Gita app.
What is the Sanskrit name of Chapter 18?
The Sanskrit name of Chapter 18 is "मोक्षसंन्यासयोगः," which translates to "ਮੋਕਸ਼ ਸੰਨਿਆਸ ਯੋਗ" in English. The Bhagavad Gita's 18 chapters each have a Sanskrit title ending in "Yoga," indicating a spiritual discipline or path.