Englishहिन्दीसंस्कृतम्ગુજરાતીதமிழ்తెలుగుবাংলাमराठीಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆਪੰਜਾਬੀالعربيةDeutschEspañolFrançaisItaliano日本語한국어PortuguêsРусский中文
Chapter 2 of 18
સાંખ્ય યોગ
सांख्ययोगः
The Yoga of Knowledge
72 verses
1
सञ्जय उवाच
સંજયે કહ્યું: જે અર્જુન કૃપાથી આચ્છાદિત, આંસુથી ભરેલી આંખો અને ઉદ્વેગથી યુક્ત હતા અને જે શોક કરી રહ્
2
श्री भगवानुवाच
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે અર્જુન, આ સંકટભર્યા સમયે તમારે આ અધમતા ક્યાંથી મળી? જે શ્રેષ્ઠ લોકોને યોગ્ય નથી
3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते…
હે પાર્થ, ક્લેબ્ય (નપુંસકતા) ને પ્રાપ્ત ન થા; આ તારામાં યોગ્ય નથી
4
अर्जुन उवाच
અર્જુને કહ્યું: હે મધુસૂદન
5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
મહાન ગુરુઓને માર્યા વિના પણ આ લોકમાં ભિક્ષા ખાવી શ્રેયસ્કર છે; પરંતુ તેમને મારીને રક્તથી લથબથ થયેલા
6
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
આપણને ખબર નથી કે આપણે જીતીશું કે તેઓ જીતશે
7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
કૃપાની અતિશયતાથી મારું સ્વભાવ દુર્બળ થયેલું છે અને ધર્મ વિષે મારું મન મૂઢ બની ગયું છે
8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या
કેમ કે હું એવું કંઈ પણ જોતો નથી કે જે પૃથ્વી પર શત્રુરહિત સમૃદ્ધ રાજ્ય કે દેવતાઓના અધિપત્યને પ્રાપ્ત
9
सञ्जय उवाच
સંજયે કહ્યું: એમ કહીને હૃષીકેશને, ગુડાકેશએ, પરંતપે, ગોવિંદને 'હું યુદ્ધ નહીં કરું' એમ કહીને મૌન થઈ ગ
10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत।
હે ભારત, બંને સેનાઓ વચ્ચે શોક કરતા અર્જુનને હૃષીકેશે હસતા હસતા આ વચન કહ્યાં
11
श्री भगवानुवाच
શ્રીભગવાને કહ્યું: તમે જેમનો શોક કરવાનો નથી તેમનો શોક કરો છો અને જ્ઞાનીઓ જેવું બોલો છો; જીવિત કે મૃત
12
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः।
પણ કદી પણ હું અસ્તિત્વમાં નહોતો નહીં, ન તું, ન આ રાજાઓ; અને ભવિષ્યમાં પણ આપણે બધા અસ્તિત્વમાં રહીશું
13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।
જેમ શરીરધારીને આ શરીરમાં બાલ્ય, યૌવન અને વૃદ્ધાવસ્થા મળે છે, તેમ જ અન્ય શરીર પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી ધી
14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः।
કૌંતેય, ઇન્દ્રિયો અને વિષયોનો સંપર્ક શીત-ઉષ્ણ અને સુખ-દુઃખ આપનાર છે
15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।
હે અર્જુન, જે ધીર પુરુષને આ સુખ-દુઃખ સમાન લાગે છે અને જેને આ બાબતો કોઈ ત્રાસ આપતા નથી, તે જ અમરત્વને
16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।
અસતનું અસ્તિત્વ નથી, સતનું નાશ નથી; તત્વદર્શીઓએ બંનેનો અંત જોયો છે
17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्।
પણ જેથી આ સમગ્ર જગત વ્યાપેલું છે તે અવિનાશીને જાણ; આ અવિનાશીનું વિનાશ કોઈ પણ કરી શકતું નથી
18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः।
આ શરીરો નાશવંત છે, પરંતુ શરીરધારી નિત્ય, અનાશી અને અપ્રમેય છે; તેથી હે ભારત
19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्।
જે આત્માને મારનાર માને છે અને જે તેને મારાયેલો માને છે, બંને અજ્ઞાની છે; આત્મા ન તો મારે છે ન તો માર
20
न जायते म्रियते वा कदाचि
આત્મા કદાપિ જન્મેતો નથી કે મરતો નથી; એ ઉત્પન્ન થયા પછી ફરીથી અસ્તિત્વમાં આવતો કે નષ્ટ થતો નથી
21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्।
હે પાર્થ, જે વ્યક્તિ આત્માને અવિનાશી, નિત્ય, અજ અને અવ્યય જાણે છે, તે કોને મારે અથવા કોને મરવા દે?
22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
જેમ માણસ પહેરેલા જૂના વસ્ત્રો છોડીને નવા વસ્ત્રો પહેરે છે, તેમ જીવ પણ જૂના શરીરો છોડીને નવા શરીરો ધા
23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः।
શસ્ત્રો તેને કાપી શકતા નથી, અગ્નિ તેને બાળી શકતો નથી, પાણી તેને ભીના કરી શકતું નથી અને પવન તેને સુકવ
24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च।
આત્મા કાપી શકાતો નથી, બાળી શકાતો નથી, ભીનો કરી શકાતો નથી અને સુકવી શકાતો નથી; તે નિત્ય, સર્વત્ર વ્યા
25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते।
આત્મા અદૃશ્ય, અચિંત્ય અને અવિકારી છે; તેથી તેને આમ જાણીને તું શોક કરવો જોઈએ નહીં
26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्।
અથવા જો તમે માનો છો કે આત્મા નિત્ય જન્મે છે અથવા નિત્ય મરે છે, તો પણ હે મહાબાહો
27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च…
જન્મેલાનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે અને મૃતનું જન્મ પણ નિશ્ચિત છે; તેથી અનિવાર્ય વસ્તુ પર તું શોક કરવા યોગ્
28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत।
હે ભારત
29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन
કોઈ આત્માને આશ્ચર્યજનક જોઈ શકે છે, કોઈ તેના વિશે આશ્ચર્યજનક વાત કરે છે, કોઈ તેને આશ્ચર્યજનક સાંભળે છ
30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत।
હે ભારત, સર્વના શરીરમાં રહેલો આ દેહી કદાપિ ન મરે છે; તેથી તમારે સર્વ પ્રાણીઓ માટે શોક કરવો જોઈએ નહીં
31
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि।
તમારા સ્વધર્મને ધ્યાનમાં રાખીને પણ તમે કંપવું જોઈએ નહીં, કારણ કે ક્ષત્રિય માટે ધર્મયુદ્ધ કરતાં શ્રેષ
32
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्।
હે પાર્થ, જે ક્ષત્રિયો અનિચ્છાએ પણ મળેલું અને સ્વર્ગનો ખુલ્લો દરવાજો બનેલું આવા યુદ્ધને પ્રાપ્ત કરે
33
अथ चैत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि।
જો તું આ ધર્મયુદ્ધ ન લડીશ, તો પોતાના ધર્મ અને કીર્તિ છોડીને પાપ મેળવીશ
34
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्।
લોકો તારી અમર અપકીર્તિ પણ વર્ણવશે; અને સન્માનિત વ્યક્તિ માટે અપકીર્તિ મૃત્યુ કરતાં પણ વધુ ભયંકર છે
35
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः।
મહારથીઓ તને યુદ્ધથી ડરથી પાછો હટ્યો માનશે અને જેઓ તને ઘણો માનતા હતા, તેઓ તને નાના ગણશે
36
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः।
તારા શત્રુઓ તારી શક્તિની નિંદા કરતાં અવાચ્ય વચનો પણ કહેશે
37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यस…
મરે તેવું હોય તો સ્વર્ગ મળશે, જીતે તેવું હોય તો પૃથ્વીનો ભોગ મળશે
38
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।
સુખ અને દુઃખ, લાભ અને અલાભ, જય અને અજયને સમાન ગણીને પછી યુદ્ધ માટે તૈયાર થા; આ રીતે તું પાપને પ્રાપ્
39
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्…
હે પાર્થ, આ જ્ઞાન સાંખ્યમાં કહ્યું છે; હવે યોગમાં આ જ્ઞાન સાંભળ, જેથી કર્મબંધન તોડી શકીશ
40
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।
અહીં પ્રયત્નનો નાશ નથી, અને કોઈ હાનિ પણ નથી
41
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन।
હે કુરુનંદન
42
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः।
હે પાર્થ, જે અવિવેકી લોકો વેદોના વાદમાં રત થઈને 'અન્ય કંઈ જ નથી' એમ કહે છે, તેઓ કર્મોના ફળરૂપે જન્મ,
43
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्।
હે પૃથાનંદન
44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्।
જે લોકો ભોગ અને ઐશ્વર્યમાં આસક્ત છે અને જેમના મન તે વસ્તુઓ દ્વારા હરિ લેવાય છે, તેમનામાં સમાધિ માટેન
45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन।
હે અર્જુન, વેદો ત્રણ ગુણોના વિષયો છે; તું ત્રણ ગુણોથી મુક્ત થા, દ્વંદ્વથી રહિત થા, સદા સત્વગુણમાં સ્
46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके।
જેટલો ઉપયોગ સર્વત્ર પૂર આવે ત્યારે કૂવાના પાણીનો થાય છે, તેટલો જ ઉપયોગ બ્રાહ્મણને સર્વ વેદોનો થાય છે
47
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
કાર્ય કરવામાં જ તારો અધિકાર છે, ફળમાં કદાપિ નહીં
48
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।
હે ધનંજય
49
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय।
હે ધનંજય, બુદ્ધિયોગ કરતાં કર્મ દૂરેથી નીચું છે; બુદ્ધિમાં શરણ લો, કારણ કે ફળના હેતુથી કર્મ કરનારા કૃ
50
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।
બુદ્ધિયુક્ત વ્યક્તિ અહીં જ સુકૃત અને દુષ્કૃત બંનેનો ત્યાગ કરે છે; તેથી તું યોગમાં લગા, કારણ કે યોગ જ
51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः।
બુદ્ધિયુક્ત જ્ઞાની પુરુષો કર્મના ફળનો ત્યાગ કરીને જન્મબંધનથી મુક્ત થઈ અનામય પદને પ્રાપ્ત કરે છે
52
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति।
જ્યારે તમારી બુદ્ધિ મોહના કાદવમાંથી પસાર થશે, ત્યારે તમે શ્રવણ કરવા યોગ્ય અને શ્રવણ કરેલા વિષયો પ્રત
53
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
જ્યારે તારી શ્રુતિથી વિચલિત બુદ્ધિ નિશ્ચળ થઈ સમાધિમાં અચળ બને, ત્યારે તું યોગને પ્રાપ્ત થઈશ
54
अर्जुन उवाच
અર્જુને કહ્યું: હે કૃષ્ણ, સમાધિમાં સ્થિત થયેલા સ્થિરબુદ્ધિ પુરુષનું વર્ણન શું છે? તે સ્થિરબુદ્ધિ કેવ
55
श्री भगवानुवाच
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે પાર્થ, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ મનમાંથી સર્વ કામનાઓનો ત્યાગ કરે છે અને માત્ર આત્મામાં
56
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।
જેના મન દુઃખમાં અસ્થિર ન થાય, સુખમાં લોભ ન હોય અને જે રાગ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત હોય, તે જ સ્થિરબુદ્ધ
57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्।
જે કોઈ સર્વત્ર અનભિસ્નેહી છે, જે શુભ કે અશુભ કંઈ પણ પ્રાપ્ત કરે છે તેને ન તો આનંદિત થાય છે અને ન દ્વ
58
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः।
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ કછુઆ પોતાના અંગોને જેમ સંપૂર્ણપણે સંકોચે છે, તેમ સર્વત્રે ઇન્દ્રિયોને ઇન્દ્રિયવિષ
59
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः।
વિષયો ઉપવાસ કરતા શરીરધારી પાસેથી દૂર થાય છે, પણ તેમનો રસ રહે છે; પરંતુ પરમ દર્શન પછી તે રસ પણ દૂર થા
60
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः।
કુન્તીના પુત્ર, જ્ઞાની પુરુષ પણ જ્યારે પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે પણ ઉશ્કેરાયેલા ઇન્દ્રિયો બળપૂર્વક તેનુ
61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः।
બધી ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી મારા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને બેસો; જેની ઇન્દ્રિયો વશમાં હોય તેની બુદ્ધિ
62
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते।
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ વિષયો વિશે વિચારે છે, ત્યારે તેમની પ્રત્યે આસક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે; આસક્તિમાંથી કામ
63
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः।
ક્રોધથી મોહ ઉત્પન્ન થાય છે, મોહથી સ્મૃતિનો ભ્રંશ થાય છે, સ્મૃતિભ્રંશથી બુદ્ધિનો નાશ થાય છે અને બુદ્ધ
64
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्।
જે પુરુષ રાગ અને દ્વેષથી મુક્ત થઈને, પોતાના વશમાં રહેલી ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયોનો સેવન કરે છે, તે પોત
65
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते।
જ્યારે મન શાંત થાય છે, ત્યારે સર્વ દુઃખોનો નાશ થાય છે; શાંત મનવાળાની બુદ્ધિ ઝડપથી સ્થિર થાય છે
66
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना।
અસંયત મનવાળાને બુદ્ધિ નથી, અને અસંયત મનવાળાને ધ્યાન પણ નથી
67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते।
કારણ કે ભટકતી ઇન્દ્રિયોમાં જે મન જાય છે, તે તેની બુદ્ધિને પાણીમાં નૌકાને હવાની જેમ લઈ જાય છે
68
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः।
તેથી હે મહાબાહો
69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।
જે સર્વ પ્રાણીઓ માટે રાત છે, તેમાં સંયમી જાગે છે; જેમાં સર્વ પ્રાણીઓ જાગે છે, તે જ્ઞાની મુનિ માટે રા
70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
જેમ સમુદ્રમાં સર્વતો બાજુથી પાણી પ્રવેશે છે પણ તે અચળ રહે છે, તેમ જે મનુષ્યમાં સર્વ કામનાઓ પ્રવેશે છ
71
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः।
જે સર્વ કામનાઓનો ત્યાગ કરીને, નિઃસ્પૃહ, નિર્મમ અને નિરહંકાર બનીને વર્તે છે, તે જ શાંતિને પ્રાપ્ત કરે
72
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमु…
હે પાર્થ, આ બ્રાહ્મી સ્થિતિ છે; આને પ્રાપ્ત કરીને કોઈ પણ વિમુઢ થતું નથી
About Chapter 2
Chapter 2 of the Bhagavad Gita is titled "સાંખ્ય યોગ" (सांख्ययोगः). This chapter contains 72 verses and explores the nature of the soul and selfless action. The core teaching focuses on why the soul is eternal, the body temporary, and duty must be done without attachment to results. The Yoga of Knowledge The Bhagavad Gita consists of 18 chapters and 700 verses in total, forming a dialogue between Lord Krishna and Prince Arjuna on the battlefield of Kurukshetra. This chapter is part of the ancient Hindu scripture Mahabharata.
Frequently Asked Questions
What is Bhagavad Gita Chapter 2 about?
Chapter 2, titled "સાંખ્ય યોગ" (सांख्ययोगः), contains 72 verses. The Yoga of Knowledge This chapter focuses on why the soul is eternal, the body temporary, and duty must be done without attachment to results.
How many verses are in Chapter 2 of the Bhagavad Gita?
Chapter 2 — સાંખ્ય યોગ — contains 72 verses. Each verse is available in original Sanskrit with transliteration. Full translations in 22 languages, word-by-word meanings, and audio recitation are available in the free Bhagavad Gita app.
What is the Sanskrit name of Chapter 2?
The Sanskrit name of Chapter 2 is "सांख्ययोगः," which translates to "સાંખ્ય યોગ" in English. The Bhagavad Gita's 18 chapters each have a Sanskrit title ending in "Yoga," indicating a spiritual discipline or path.