Englishहिन्दीसंस्कृतम्ગુજરાતીதமிழ்తెలుగుবাংলাमराठीಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆਪੰਜਾਬੀالعربيةDeutschEspañolFrançaisItaliano日本語한국어PortuguêsРусский中文
Chapter 2 of 18
सांख्ययोगः
The Yoga of Knowledge
72 verses
1
सञ्जय उवाच
सञ्जय उवाच: तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणं विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः
2
श्री भगवानुवाच
श्रीभगवानुवाच: हे अर्जुन, अस्मिन् विषमे संकटे कस्मात् त्वया अयं कायरता-सदृशः कश्मलः समुपस्थितः? यः अ
3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते…
हे पार्थ, क्लैब्यं (नपुंसकता) मा स्म गमः; नैतत् त्वयि उपपद्यते
4
अर्जुन उवाच
अर्जुन उवाच - हे मधुसूदन
5
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
महानुभावान् गुरून् न हत्वा हि भैक्ष्यं भोक्तुं श्रेयोऽस्मिन् लोके, हत्वा तु गुरून् अर्थकामान् भोगान्
6
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः
7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
हे कृष्ण, कृपया मुझे निश्चित रूप से बताइए कि मेरे लिए क्या श्रेयस्कर है; मैं आपका शिष्य हूँ और आपकी
8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्यात् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्
9
सञ्जय उवाच
सञ्जय उवाच: एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः
10
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत।
तं हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः उवाच
11
श्री भगवानुवाच
श्रीभगवानुवाच: अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे
12
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः।
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः
13
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा
14
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः।
हे कौन्तेय
15
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ
16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।
असतः सत्ता न विद्यते, सतश्चाभावो न विद्यते; उभयोरपि अन्तं तत्त्वदर्शिनो दृष्टवन्तः
17
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्।
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्
18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः।
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः
19
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्।
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्
20
न जायते म्रियते वा कदाचि
न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः
21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्।
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्
22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
यथा वासांसि जीर्णानि विहाय नवानि गृह्णाति पुरुषः, तथा शरीराणि जीर्णानि विहाय नवानि संयाति देही
23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः।
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः
24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च।
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च
25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते।
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते
26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्।
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्
27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च…
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च
28
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत।
हे भारत, सभी भूतों का आदि अव्यक्त है, मध्य में वे व्यक्त होते हैं और अंत में पुनः अव्यक्त हो जाते है
29
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन
एतं शरीरं कश्चिद् आश्चर्यवत् पश्यति, कश्चिद् आश्चर्यवद् वदति, कश्चिद् आश्चर्यवत् शृणोति, श्रुत्वापि
30
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत।
हे भारत, सर्वस्य देहेऽस्मिन् नित्यं देही अवध्योऽस्ति; अतः सर्वान् भूतान् विषये त्वं शोचितुं नार्हसि
31
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि।
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि
32
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्।
हे पार्थ, यदृच्छया प्राप्तं स्वर्गद्वाररूपं युद्धं सुखिनः क्षत्रिया एव लभन्ते
33
अथ चैत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि।
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि, ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि
34
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्।
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्
35
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः।
महारथास्तुं भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते, येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्
36
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः।
तव शत्रवः अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति, तव सामर्थ्यं निन्दन्तः; ततो दुःखतरं नु किम् अस्ति?
37
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यस…
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्
38
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ
39
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्…
एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्रृणु
40
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते
41
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन।
हे कुरुनन्दन
42
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः।
Read verse 42
43
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्।
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्
44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्।
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्
45
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन।
हे अर्जुन, वेद त्रिगुणविषयाः सन्ति; त्वं निस्त्रैगुण्यो भव, निर्द्वन्द्वो भव, नित्यसत्त्वस्थो भव, नि
46
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके।
यथा सर्वतः संप्लुतोदके उदपाने यावानर्थो भवति, तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः
47
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन
48
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।
हे धनञ्जय
49
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय।
हे धनञ्जय, कर्म बुद्धियोगात् दूरेण अवरं अस्ति; अतः बुद्धौ शरणं अन्विच्छ; फलहेतवः कृपणाः अस्ति
50
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते
51
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः।
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः
52
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति।
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति
53
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला
54
अर्जुन उवाच
अर्जुन उवाच: हे केशव, स्थितप्रज्ञस्य स्थिरबुद्धेर्यस्य भाषा किं भवति? समाधिस्थस्य योगिनः किं प्रभाषे
55
श्री भगवानुवाच
श्रीभगवानुवाच: यदा कामान् सर्वान् मनोगतान् प्रजहाति पार्थ, आत्मन्येवात्मना तुष्टः स स्थितप्रज्ञस्तदा
56
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः
57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्।
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्
58
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः।
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः
59
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः।
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः
60
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः।
हे कौन्तेय, यद्यपि विवेकी पुरुष यत्नपूर्वक साधना कर रहा हो, तब भी प्रमाथी इन्द्रियाँ बलपूर्वक उसका म
61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः।
सर्वेन्द्रियाणि संयम्य मत्परः सन् युक्त आसीत; यस्य ह्येव इन्द्रियाणि वशे सन्ति तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठ
62
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते।
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते
63
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः।
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः
64
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्।
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्
65
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते।
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते
66
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना।
यस्य न संयतमनस् तस्य बुद्धिर्नास्ति, न च तस्य ध्यानं, न च ध्यायतः शान्तिः, अशान्तस्य च सुखं कुतः?
67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते।
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते
68
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः।
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः
69
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी
70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
यथा समुद्रं आपः प्रविशन्ति तद्वत् सर्वे कामाः यं प्रविशन्ति स शान्तिमाप्नोति, न तु कामकामी
71
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः।
सर्वान् कामान् विहाय यः पुमान् निःस्पृहः निर्ममो निरहंकारश्च चरति, स शांतिं अधिगच्छति
72
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमु…
हे पार्थ, एषा ब्राह्मी स्थितिः अस्ति; एतां प्राप्य नैनां विमुह्यति; अस्यां स्थित्वा अन्तकालेऽपि ब्रह
About Chapter 2
Chapter 2 of the Bhagavad Gita is titled "सांख्ययोगः". This chapter contains 72 verses and explores the nature of the soul and selfless action. The core teaching focuses on why the soul is eternal, the body temporary, and duty must be done without attachment to results. The Yoga of Knowledge The Bhagavad Gita consists of 18 chapters and 700 verses in total, forming a dialogue between Lord Krishna and Prince Arjuna on the battlefield of Kurukshetra. This chapter is part of the ancient Hindu scripture Mahabharata.
Frequently Asked Questions
What is Bhagavad Gita Chapter 2 about?
Chapter 2, titled "सांख्ययोगः", contains 72 verses. The Yoga of Knowledge This chapter focuses on why the soul is eternal, the body temporary, and duty must be done without attachment to results.
How many verses are in Chapter 2 of the Bhagavad Gita?
Chapter 2 — सांख्ययोगः — contains 72 verses. Each verse is available in original Sanskrit with transliteration. Full translations in 22 languages, word-by-word meanings, and audio recitation are available in the free Bhagavad Gita app.
What is the Sanskrit name of Chapter 2?
The Sanskrit name of Chapter 2 is "," which translates to "सांख्ययोगः" in English. The Bhagavad Gita's 18 chapters each have a Sanskrit title ending in "Yoga," indicating a spiritual discipline or path.