Englishहिन्दीसंस्कृतम्ગુજરાતીதமிழ்తెలుగుবাংলাमराठीಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆਪੰਜਾਬੀالعربيةDeutschEspañolFrançaisItaliano日本語한국어PortuguêsРусский中文
Chapter 6 of 18
ધ્યાન યોગ
ध्यानयोगः
The Yoga of Meditation
47 verses
1
श्री भगवानुवाच
શ્રીભગવાન કહે છે: જે કોઈ ફળની આશ્રિત થયા વિના કર્તવ્ય કાર્ય કરે છે, તે જ સંન્યાસી અને યોગી છે; ન કે
2
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव।
હે પાંડવ
3
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते।
જે મુનિ યોગમાં ચઢવા ઇચ્છે છે, તેના માટે કર્મ કારણ કહેવાય છે; જે યોગમાં ચઢી ગયો છે, તેના માટે શમ (શાં
4
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते।
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બધા સંકલ્પોનો ત્યાગ કરીને ન તો ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં અને ન તો કર્મોમાં આસક્ત થાય,
5
उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्।
આત્મા દ્વારા જ આત્માનો ઉદ્ધાર કરો, આત્માને પતન ન પામે તેમ કરો; કારણ કે આત્મા જ આત્માનો મિત્ર છે અને
6
बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः।
જે વ્યક્તિએ આત્મા દ્વારા આત્માને જીતી લીધો છે, તેના માટે આત્મા જ મિત્ર છે; પરંતુ જેણે આત્માને ન જીત્
7
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः।
જેણે આત્મા પર વિજય મેળવ્યો છે અને શાંત છે, તેના પરમાત્મા સમાધાનમાં છે
8
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः…
જે જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી તૃપ્ત છે, જે અચળ છે, જેણે ઇન્દ્રિયોને જીતી છે અને જે માટીના ઢેલ, પથ્થર અને સો
9
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु।
સુહૃદ, મિત્ર, શત્રુ, ઉદાસીન, મધ્યસ્થ, દ્વેષ્ય અને બંધુઓમાં તથા સાધુઓમાં અને પાપીઓમાં પણ સમબુદ્ધિ ધરા
10
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः।
એકાંતમાં રહીને, એકાકી, મન અને શરીરને નિયંત્રિત રાખીને, આશા અને સંગ્રહથી મુક્ત થઈને યોગીએ સતત આત્માને
11
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः।
શુદ્ધ સ્થળે પોતાનું આસન મજબૂત રીતે ગોઠવી લેવું, જે ન તો ખૂબ ઊંચું હોય ન તો ખૂબ નીચું હોય અને જેમાં ક
12
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः।
ત્યાં એકાગ્ર મન કરીને, મન અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને વશમાં રાખીને, આસન પર બેસીને આત્મશુદ્ધિ માટે યોગન
13
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः।
શરીર, માથું અને ગળું સીધું અને અચળ રાખી, સ્થિર થઈને પોતાની નાકના ટોચ તરફ જોવું અને આસપાસ ન જોવું
14
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः।
શાંત મનવાળો, ભયરહિત, બ્રહ્મચર્ય વ્રતમાં સ્થિત, મનને સંયમીને મારા પર ચિત્ત રાખીને અને મને પરમ લક્ષ્ય
15
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः।
આમ સદા આત્માને યોગ કરતો નિયતમન યોગી મારામાં સ્થિત થઈને મુક્તિપરમ શાંતિને પ્રાપ્ત કરે છે
16
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः।
હે અર્જુન
17
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु।
જેનું ખાવા-પીવા અને વિહારનું, કાર્યોમાં પ્રયત્નનું અને સૂવા-જાગવાનું માપદંડ યોગ્ય હોય, તેના માટે જ ય
18
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते।
જ્યારે સંયત ચિત્ત માત્ર આત્મામાં જ સ્થિત થાય છે અને સર્વ કામનાઓથી વિરત થાય છે, ત્યારે તેને યુક્ત કહે
19
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता।
જેમ વાતરહિત સ્થાને રાખેલો દીવો ન હલે છે, તેમ આત્મયોગમાં રત અને સંયત ચિત્તવાળા યોગીનો ચિત્ત સમાન છે
20
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया।
જ્યારે યોગસેવાથી નિરુદ્ધ ચિત્ત શાંત થાય છે અને જ્યારે આત્મા દ્વારા આત્માને જોઈને માત્ર આત્મામાં જ સં
21
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम…
જે સુખ અતિશય છે, જે બુદ્ધિથી ગ્રહણ કરી શકાય અને જે ઇન્દ્રિયોથી પર છે, તેને જે જાણે છે અને જેમાં સ્થિ
22
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।
જે મેળવીને તેના કરતાં વધુ કોઈ બીજો લાભ નથી માનતો અને જેમાં સ્થિત થઈને મોટા દુઃખથી પણ વિચલિત થતો નથી
23
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्।
દુઃખ સાથેના સંબંધનો વિયોગ જ યોગ કહેવાય
24
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः।
સંકલ્પથી ઉત્પન્ન થયેલી સર્વ કામનાઓનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરીને અને મનથી જ સર્વત્રે ઇન્દ્રિયોના સમૂહને નિયં
25
शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया।
ધૈર્યથી સંયમિત બુદ્ધિથી ધીમે ધીમે ઉપરમો અને આત્મસ્થ મન કરીને કશું પણ વિચારવું નહીં
26
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्।
જ્યાં-જ્યાં ચંચળ અને અસ્થિર મન ભટકે છે, ત્યાં-ત્યાંથી તેને રોકીને ફક્ત આત્મામાં જ વશમાં લાવવું જોઈએ
27
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्।
જે યોગીનું મન શાંત છે, જેના રજોગુણનો નાશ થયો છે, જે બ્રહ્મભૂત થયો છે અને જે પાપમુક્ત છે, તેને જ ઉત્ત
28
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः।
આ રીતે સદા આત્માને યોગ કરતો પાપરહિત યોગી સહજતાથી બ્રહ્મસંપર્કરૂપ પરમ સુખને પ્રાપ્ત કરે છે
29
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
જે યોગયુક્ત આત્મા છે અને સર્વત્ર સમદર્શી છે, તે સર્વ ભૂતોમાં આત્માને અને સર્વ ભૂતોને પોતાના આત્મામાં
30
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति।
જે મને સર્વત્ર જુએ છે અને સર્વને મારામાં જુએ છે, તે મારે માટે અદ્રશ્ય થતો નથી અને હું પણ તેના માટે અ
31
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः।
જે યોગી એકતામાં સ્થિત થઈને સર્વ ભૂતોમાં રહેલા મારું ભજન કરે છે, તે સર્વ પ્રકારે વર્તતો હોવા છતાં માર
32
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।
હે અર્જુન, જે વ્યક્તિ સર્વત્ર પોતાની જેમ જ સૌને સમાન દેખે અને સુખ કે દુઃખને પણ પોતાના જેવો જ માને, ત
33
अर्जुन उवाच
અર્જુને કહ્યું: હે મધુસૂદન
34
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्।
કેમ કે, હે કૃષ્ણ, મન ચંચળ, પ્રમથનશીલ, બળવાન અને દૃઢ છે; હું તેના નિગ્રહને પવનના નિગ્રહ જેટલો જ અત્યં
35
श्री भगवानुवाच
શ્રીભગવાને કહ્યું: હે મહાબાહો
36
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः।
જેનું મન અનિયંત્રિત છે તે માટે યોગ મેળવવો મુશ્કેલ છે, પરંતુ જેણે મનને વશમાં કર્યું છે અને પ્રયત્ન કર
37
अर्जुन उवाच
અર્જુન બોલ્યા: હે કૃષ્ણ
38
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति।
હે મહાબાહો
39
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः।
હે કૃષ્ણ, મારા આ સંશયનું સંપૂર્ણ છેદન કરવા તમે જ યોગ્ય છો; કારણ કે તમારા સિવાય આ સંશયનું છેદન કરનારો
40
श्री भगवानुवाच
શ્રીભગવાન કહે છે: હે પાર્થ
41
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः…
પુણ્ય કરનારાઓના લોકોને પ્રાપ્ત કરીને ત્યાં શાશ્વત વર્ષો રહીને, યોગભ્રષ્ટ વ્યક્તિ પવિત્ર અને સમૃદ્ધ ઘ
42
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।
અથવા ધીમતો યોગીઓના કુલમાં જન્મ લે છે; આવા જન્મ લોકમાં ખૂબ જ દુર્લભ છે
43
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्।
ત્યાં તેને પૂર્વજન્મનું બુદ્ધિસંયોગ મળે છે અને કુરુનંદન, તે સંપૂર્ણતા માટે પૂર્વ કરતાં વધુ પ્રયત્ન ક
44
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः।
પૂર્વના અભ્યાસથી જ તે અવશ્ય પણ આગળ વધે છે; યોગનો જિજ્ઞાસુ પણ શબ્દબ્રહ્મને પાર કરી જાય છે
45
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः।
પણ જે યોગી પ્રયત્નથી મહેનત કરે છે, જેના પાપ નિર્મળ થઈ ગયા છે અને જે અન્ય જન્મોમાં સિદ્ધિ પામ્યો છે,
46
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः।
યોગી તપસ્વીઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, જ્ઞાનીઓ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે
47
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना।
યોગીઓમાં પણ જે શ્રદ્ધાવાન મારામાં મન નિશ્ચિત રાખી મારી ઉપાસના કરે છે, તે મારા મતે સર્વોત્તમ યોગી ગણા
About Chapter 6
Chapter 6 of the Bhagavad Gita is titled "ધ્યાન યોગ" (ध्यानयोगः). This chapter contains 47 verses and explores meditation and self-discipline. The core teaching focuses on the practice of meditation, control of the mind, and the qualities of a true yogi. The Yoga of Meditation The Bhagavad Gita consists of 18 chapters and 700 verses in total, forming a dialogue between Lord Krishna and Prince Arjuna on the battlefield of Kurukshetra. This chapter is part of the ancient Hindu scripture Mahabharata.
Frequently Asked Questions
What is Bhagavad Gita Chapter 6 about?
Chapter 6, titled "ધ્યાન યોગ" (ध्यानयोगः), contains 47 verses. The Yoga of Meditation This chapter focuses on the practice of meditation, control of the mind, and the qualities of a true yogi.
How many verses are in Chapter 6 of the Bhagavad Gita?
Chapter 6 — ધ્યાન યોગ — contains 47 verses. Each verse is available in original Sanskrit with transliteration. Full translations in 22 languages, word-by-word meanings, and audio recitation are available in the free Bhagavad Gita app.
What is the Sanskrit name of Chapter 6?
The Sanskrit name of Chapter 6 is "ध्यानयोगः," which translates to "ધ્યાન યોગ" in English. The Bhagavad Gita's 18 chapters each have a Sanskrit title ending in "Yoga," indicating a spiritual discipline or path.