Englishहिन्दीसंस्कृतम्ગુજરાતીதமிழ்తెలుగుবাংলাमराठीಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆਪੰਜਾਬੀالعربيةDeutschEspañolFrançaisItaliano日本語한국어PortuguêsРусский中文
Chapter 6 of 18
ଧ୍ୟାନ ଯୋଗ
ध्यानयोगः
The Yoga of Meditation
47 verses
1
श्री भगवानुवाच
ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ: ଯେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ ଫଳର ଆଶ୍ରୟ ନ କରି କରେ, ସେହି ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଏବଂ ଯୋଗୀ; ଯେ ଅଗ୍ନି ଓ କର୍ମ ତ୍
2
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव।
ହେ ପାଣ୍ଡବ
3
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते।
ଯୋଗ ଆରୋହଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ମୁନି ପାଇଁ କର୍ମ ହେଉଛି ଉପାୟ; ଯୋଗରେ ଆରୁଢ଼ ହୋଇସାରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ହ
4
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते।
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପ ତ୍ୟାଗ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ଏବଂ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ
5
उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत्।
ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଉଦ୍ଧାର କର, ଆତ୍ମାକୁ ଅବସାଦ କର ନାହିଁ; କାରଣ ଆତ୍ମା ହିଁ ଆତ୍ମାର ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ଆତ୍ମା ହିଁ ଆତ
6
बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः।
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଜିତିପାରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆତ୍ମା ହିଁ ବନ୍ଧୁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଆତ୍ମ
7
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः।
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଆତ୍ମାକୁ ଜିତି ପ୍ରଶାନ୍ତ ଅଟନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପରମାତ୍ମା ସମାହିତ ହୁଅନ୍ତି; ସେ ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଏବଂ
8
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः…
ଯେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନରେ ତୃପ୍ତ, କୂଟସ୍ଥ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ମାଟି, ପଥର ଓ ସୁନାରେ ସମଦୃଷ୍ଟି ବିଶିଷ୍ଟ, ସେହି ଯୋଗୀକୁ
9
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु।
ସୁହୃଦ୍, ମିତ୍ର, ଶତ୍ରୁ, ଉଦାସୀନ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଦ୍ୱେଷ୍ୟ ଏବଂ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ସାଧୁ ଓ ପାପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ
10
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः।
ଏକାନ୍ତରେ ରହି ଏକାକୀ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ଓ ଶରୀର ସହିତ, ଆଶା ଓ ସଞ୍ଚୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଯୋଗୀ ସର୍ବଦା ଆତ୍ମାକୁ ଯୋଗ କରିବା
11
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः।
ପରିଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ଆସନକୁ ସ୍ଥିର ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କର, ଯାହା ନ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଚ୍ଚ ନ ଅତ୍ୟଧିକ ନିମ୍ନ, ଏବଂ ଚର୍ମ, ବସ୍ତ
12
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः।
ସେହି ଆସନରେ ବସି ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖି, ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ
13
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः।
ଶରୀର, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳକୁ ସିଧା ଓ ଅଚଳ ରଖି, ନିଜ ନାକର ଅଗକୁ ଦେଖି ଚାରିପଟକୁ ନ ଦେଖି ସ୍ଥିର ହୋଇ ବସିବା
14
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः।
ଶାନ୍ତମନାଃ, ଭୟହୀନ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବ୍ରତରେ ସ୍ଥିତ, ମନକୁ ସଂଯତ କରି ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରି ମୋତେ ଉପାସ୍ୟ କରି ବସିରହିବେ
15
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः।
ଏହିପରି ସର୍ବଦା ଆତ୍ମାକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ବିଶିଷ୍ଟ ଯୋଗୀ ମୋଠାରେ ରହିଥିବା ନିର୍ବାଣ ପରମ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ
16
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः।
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋଜନ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନାହାରୀ, ଅତ୍ୟଧିକ ନିଦ୍ରା କରୁଥିବା କିମ୍ବା ସର୍ବଦା ଜାଗର
17
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु।
ଯୁକ୍ତ ଆହାର ବିହାର, ଯୁକ୍ତ କର୍ମ ଚେଷ୍ଟା ଏବଂ ଯୁକ୍ତ ନିଦ୍ରା ଓ ଜାଗରଣ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ ଦୁଃଖ ନାଶକାର
18
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते।
ଯେତେବେଳେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ କେବଳ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ଯୁକ୍ତ କୁହ
19
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता।
ଯେପରି ବାୟୁହୀନ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଦୀପ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ଜଳେ, ସେହିପରି ଆତ୍ମାରେ ଯୋଗ କରିବାରେ ନିଯୁକ୍ତ ଏବଂ ସଂଯତ ମନ ବିଶ
20
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया।
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ବିଶ୍ରାମ ପାଏ ଏବଂ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ
21
सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम…
ଯେଉଁ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣୀୟ ପରମ ସୁଖକୁ ଯେ ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ସେଥିରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେ କଦାପି ସତ୍ୟରୁ
22
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।
ଯାହା ପାଇ ସେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲାଭକୁ ତାଠାରୁ ଉତ୍ତମ ମନେ କରେ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତର ଦୁଃଖରେ ବିଚଳିତ
23
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्।
ଦୁଃଖ ସହ ସଂଯୋଗର ବିଯୋଗକୁ ଯୋଗ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ୍
24
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः।
ସଂକଳ୍ପରୁ ଜାତ ସମସ୍ତ କାମନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରି ମନଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ସର୍ବଦିଗରୁ ବଶୀଭୂତ କର
25
शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया।
ଧୈର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଧୀରେ ମନକୁ ଉପରମ୍ କରନ୍ତୁ; ଆତ୍ମସ୍ଥ ମନ କରି କିଛି ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହି
26
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्।
ଯେଉଁଠାରୁ ଯେଉଁଠାରୁ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନ ବାହାରିଯାଏ, ସେଠାରୁ ସେଠାରୁ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି କେବଳ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ନିବେ
27
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्।
ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ, ରଜୋଗୁଣ ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ପାପମୁକ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭ
28
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः।
ଏହିପରି ସର୍ବଦା ଆତ୍ମାକୁ ଯୋଗ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପାପହୀନ ଯୋଗୀ ସହଜରେ ବ୍ରହ୍ମ ସଂସ୍ପର୍ଶର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତ
29
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
ଯୋଗଯୁକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଆତ୍ମାକୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖନ୍ତି; ସେ ସର୍ବତ୍ର ସମଦୃଷ୍ଟି ସହକାରେ ଦେଖନ
30
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति।
ଯେ ସର୍ବତ୍ର ମୋତେ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତକୁ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ହରାଇନାହିଁ ଏବଂ ସେ ମୋତେ ହରାଇନାହାନ୍ତି
31
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः।
ଯେ ଯୋଗୀ ଏକତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମୋତେ ଭଜନ କରେ, ସେ ଯେକୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ
32
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।
ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ସର୍ବତ୍ର ଆତ୍ମସଦୃଶ୍ୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖକୁ ନିଜ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେହି ଯୋ
33
अर्जुन उवाच
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ, ହେ ମଧୁସୂଦନ
34
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्।
ହେ କୃଷ୍ଣ, ମନ ନିଶ୍ଚୟ ଅଚଳ, ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଦୃଢ଼; ଏହାର ନିଗ୍ରହକୁ ମୁଁ ବାୟୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପରି
35
श्री भगवानुवाच
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ, ହେ ମହାବାହୋ
36
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः।
ଅସଂଯତାତ୍ମାର ପାଇଁ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତି କଷ୍ଟକର, ଏହା ମୋର ମତ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜଣେ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତ
37
अर्जुन उवाच
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅଛି କିନ୍ତୁ ଯୋଗରୁ ମନ ବିଚଳିତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପାଇପାର
38
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति।
ହେ ମହାବାହୋ
39
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः।
ହେ କୃଷ୍ଣ, ଆପଣ ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦୂର କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ଏହାର
40
श्री भगवानुवाच
ଶ୍ରୀଭଗବାନ୍ କହିଲେ: ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ତାହାର କ୍ଷୟ ହେବ ନାହିଁ; ହେ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, କୌଣସି କଲ୍
41
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः…
ଧର୍ମକର୍ମୀଙ୍କ ଲୋକ ପାଇ ସେଠାରେ ଅନେକ ବର୍ଷ ରହି, ଯୋଗଭ୍ରଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ପବିତ୍ର ଓ ଧନୀଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ
42
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।
କିମ୍ବା ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଗୃହରେ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଏପରି ଜନ୍ମ ଲୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଅଟେ
43
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्।
ସେଠାରେ ସେ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ବୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ ଏବଂ କୁରୁନନ୍ଦନ, ସଂସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପୁନର୍ବାର ଅଧିକ ଚେଷ୍ଟା କରେ
44
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः।
ସେହି ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସ ଯୋଗୁଁ ସେ ଅବଶ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଗତି ପାଏ; ଯୋଗର ଜିଜ୍ଞାସୁ ମଧ୍ୟ ଶାବ୍ଦିକ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅତିକ୍ରମ କ
45
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः।
କୃତପ୍ରୟାସ ଯୋଗୀ, ପାପହୀନ ହୋଇ ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି
46
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः।
ତପସ୍ୱୀଙ୍କଠାରୁ ଯୋଗୀ ଅଧିକ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗୀ ଅଧିକ ବୋଲି ମତ; କର୍ମୀଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗୀ ଅଧିକ, ତେଣୁ ହେ
47
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना।
ସମସ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋଠାରେ ବିଶ୍ୱାସ ସହ ମନକୁ ଲଗାଇ ମୋର ଭଜନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୋ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯୋଗୀ ବୋଲି
About Chapter 6
Chapter 6 of the Bhagavad Gita is titled "ଧ୍ୟାନ ଯୋଗ" (ध्यानयोगः). This chapter contains 47 verses and explores meditation and self-discipline. The core teaching focuses on the practice of meditation, control of the mind, and the qualities of a true yogi. The Yoga of Meditation The Bhagavad Gita consists of 18 chapters and 700 verses in total, forming a dialogue between Lord Krishna and Prince Arjuna on the battlefield of Kurukshetra. This chapter is part of the ancient Hindu scripture Mahabharata.
Frequently Asked Questions
What is Bhagavad Gita Chapter 6 about?
Chapter 6, titled "ଧ୍ୟାନ ଯୋଗ" (ध्यानयोगः), contains 47 verses. The Yoga of Meditation This chapter focuses on the practice of meditation, control of the mind, and the qualities of a true yogi.
How many verses are in Chapter 6 of the Bhagavad Gita?
Chapter 6 — ଧ୍ୟାନ ଯୋଗ — contains 47 verses. Each verse is available in original Sanskrit with transliteration. Full translations in 22 languages, word-by-word meanings, and audio recitation are available in the free Bhagavad Gita app.
What is the Sanskrit name of Chapter 6?
The Sanskrit name of Chapter 6 is "ध्यानयोगः," which translates to "ଧ୍ୟାନ ଯୋଗ" in English. The Bhagavad Gita's 18 chapters each have a Sanskrit title ending in "Yoga," indicating a spiritual discipline or path.